De moeder van schrijfster Suzanna Jansen was zo uitgeput dat de huisarts haar overspannen verklaarde. Haar man bracht haar in 1963 naar een rusthuis in Zeist. Terwijl zij daar verbleef zorgde hij, samen met gezinsverzorgsters, voor hun vier dochters. Suzanna werd geboren nadat haar moeder weer thuis was. In het kader van de Maand van de Geschiedenis schreef ze er het essay ‘Project RUST’ over.
Tekst: Wilma Vervoort
Afbeeldingen: Suzanna Jansen
,,In mijn vorige boek ‘De omwenteling of de eeuw van de vrouw’ was mijn moeder een hoofdpersonage. Ik schreef toen over het rusthuis waar zij opgenomen was geweest, en kreeg daar enorm veel reacties op. Emotionele reacties, mensen waren erdoor geraakt en vertelden verhalen over hun moeders. Moeders die destijds dus ook waren opgenomen of overspannen waren. Ik voelde dat het over iets ging wat veel groter was dan ik in eerste instantie had gedacht.”
Daarom koos Suzanna ervoor het onderwerp nader uit te diepen toen ze werd gevraagd een essay te schrijven ter gelegenheid van De maand van de geschiedenis. Al snel kwam ze erachter dat er maar heel weinig over dit onderwerp bekend is. ,,Over rusthuizen voor overspannen vrouwen en het feit dat er in de vijftiger en zestiger jaren vrouwen uitvielen door overspannenheid, daar heb ik geen serieus onderzoek naar gevonden. Dus met mijn essay maak ik eigenlijk een ‘beginnetje’. De informatie die ik vond over een paar rusthuizen en vrouwen die daar opgenomen waren, heb ik gebruikt om een breder beeld te schetsen.”
Geen tijd voor rust
Tijdens de Tweede Wereldoorlog hadden vrouwen het flink voor hun kiezen gehad. Ze moesten het gezin draaiend houden, speelden een rol in het verzet, verzorgden onderduikers. Tijd voor rust was er niet, ook niet na de oorlog. Sterker nog, vertegenwoordigsters van verschillende vrouwenorganisaties plaatsten een oproep in de krant. Suzanna: ,,Eigenlijk stond in die oproep: het gezin is het fundament van de samenleving, en de moeder is de steunpilaar waarop het gezin rust. Alleen als zij haar gezin kan herstellen van de oorlogsschade, wordt de samenleving van de ondergang gered. Dat is nogal een taak. Huisvrouwen waren dus superbelangrijk.”
In die tijd hadden vrouwen het niet voor het kiezen. Hun bestemming was: huisvrouw en moeder worden. Het huishouden was letterlijk en figuurlijk heel zwaar. Een vaatwasser had niemand, een wasmachine ook lang niet altijd; al het werk gebeurde met de hand. Vrouwen waren vaak zwanger, of gaven borstvoeding.
Organisaties, zoals vakbonden, merkten dat echtgenotes van hun leden soms bezweken onder al die taken. Als ze te moe waren of moesten herstellen van een operatie, konden ze nergens heen. Daarom werd bedacht dat ze de kans moesten krijgen om uit te rusten. Dat is immers nodig als je moe bent. Thuis kon dat niet, en daarom gingen ze, op verwijzing van de huisarts, naar een rusthuis. Ze konden daar niet doen en laten wat ze wilden, maar deden mee aan een programma. Ook kregen ze medicatie toegediend, zoals kalmeringsdruppels, slaapmiddelen en leverinjecties.
Overspannen? Of speelde er meer?
Natuurlijk waren de vrouwen moe, maar er was wel meer aan de hand dan dat. Suzanna ontdekte dat er ook sprake was van allerlei lichamelijke klachten en kwalen zoals buikpijn, migraine, rugpijn en suikerziekte. Maar de dokters konden of deden daar niet veel mee; zij hielden het op mentale klachten en de behandeling was dan ook daarop gericht. Hoewel de vrouwen soms wel steun aan elkaar hadden tijdens het verblijf, schoten ze er verder qua welbevinden niet veel mee op. Ze kwamen eigenlijk met dezelfde klachten terug naar huis.
Het verblijf van de moeders in de rusthuizen had een enorme impact op het gezin dat achterbleef. Ook als moeder weer thuis was, duurde dat soms voort, want ze was lang niet altijd beter als ze terug naar huis kwam. Het kwam vaak voor dat dochters van school werden gehaald, omdat ze de huishoudelijke taken en de moederrol op zich moesten nemen. Natuurlijk had dat veel invloed op de meisjes, want sommigen konden daardoor hun opleiding niet afmaken. Het kon ook gebeuren dat kinderen tijdelijk naar een kindertehuis moesten of verspreid raakten over verschillende gezinnen.
Suzanna sprak, naast haar eigen zussen, ook andere kinderen van wie de moeder in zo’n rusthuis had gezeten. Zij menen ook dat hun moeder ‘psychisch zwak’ was, of depressief. Maar was dat wel zo? Ook in deze tijd worden klachten van vrouwen nog lang niet altijd onderkend. Zo krijgen vrouwen nog vaak antidepressiva voorgeschreven, terwijl ze eigenlijk last hebben van hun hormoonhuishouding vanwege de overgang, om maar eens een voorbeeld te noemen.
Vrouwen maken zich steeds sterker voor beter medisch onderzoek, waarbij ook daadwerkelijk uitgegaan wordt van vrouwen in plaats van mannen. Want dat is ook vandaag de dag nog de standaard. ,,Het verhaal van mijn essay toont een basis onder dat probleem”, zegt Suzanna. ,,Het gaat mij niet zozeer om het beschrijven van individuele gevallen, maar om hoe er met deze vrouwen, en met vrouwen en hun gezondheid in het algemeen, is en wordt omgegaan. Ik schrijf over geschiedenis omdat ik wil begrijpen wat er nu speelt.”
Verhalen ophalen
Haar essay is een ‘beginnetje’, zoals ze al eerder aangaf; een aanzet om meer onderzoek naar dit onderwerp te doen. Het is tegelijk een oproep. In samenwerking met Atria, het kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis, wil Suzanna informatie hierover verzamelen. Die wordt dan toegankelijk voor verder onderzoek.
Wilt u iets vertellen als bijdrage aan dit onderzoek, gebruik dan deze link voor Onderzoek Project RUST. De essay Project Rust is te koop bij diverse boekhandels.
Dit interview verscheen eerder in Vijftig+ Magazine. Meer interviews van mij lezen? Dat kan hier.